“İş kazalarının %90’ı güvensiz davranışlardan kaynaklanır” cümlesi, İSG eğitimlerinin en çok tekrarlanan iddiasıdır. Bu yazı iddianın gerçek kaynağını, sınavlarda beklenen klasik cevabı ve güncel araştırmaların bu orana neden ihtiyatla yaklaştığını açıklar; ardından güvensiz davranışların sahada nasıl azaltılacağını ele alır.
Bu rehber, NEBOSH Gold Learning Partner (1593) ve IOSH Licensed Training Provider (4175) olan Ege Consulting tarafından hazırlanmıştır.
Oranın Gerçek Kaynağı: Heinrich’in 88-10-2 Dağılımı
Yaygın olarak %80-96 arasında dolaşan rakamların neredeyse tamamı tek bir çalışmaya dayanır: Herbert W. Heinrich’in 1931 tarihli “Industrial Accident Prevention” kitabındaki analiz. Heinrich, incelediği kaza kayıtlarından şu dağılıma ulaşmıştır: kazaların %88’i tehlikeli hareketlerden, %10’u tehlikeli durumlardan kaynaklanır; %2’si ise önlenemez kabul edilir. ABD Ulusal Güvenlik Konseyi’nin (NSC) yayını Safety+Health dergisinin Heinrich’in mirasını inceleyen değerlendirmesi, hem bu oranların kökenini hem de günümüzdeki tartışmayı aktarır.
Türkiye’deki İSG uzmanlığı sınavlarında ve klasik ders kitaplarında beklenen cevap bu dağılımdır: tehlikeli hareketler %88, tehlikeli durumlar %10, kaçınılmaz kazalar %2. Farklı kaynaklarda görülen %90 veya %96 gibi rakamlar, çoğunlukla bu klasik çalışmanın yuvarlanmış veya genişletilmiş tekrarlarıdır ve bağımsız güncel doğrulamaları yoktur.
Oran Neden Tartışmalı?
Aynı NSC değerlendirmesinin aktardığı temel eleştiri, yöntemle ilgilidir: Heinrich’in incelediği kayıtlar, kazaları çoğunlukla çalışanı suçlayarak kapatan amir raporlarıydı; kök neden araştırması yapılmamış raporlardan üretilen bir oran, “çalışan hatası” payını yapısal olarak şişirir. Güncel kaza araştırma yaklaşımı bu nedenle soruyu değiştirir: “davranış mı, durum mu” yerine, davranışı mümkün ve olası kılan sistem koşulları neler diye sorar. Bir çalışanın koruyucusuz preste çalışması bir tehlikeli harekettir; ama koruyucunun neden sökük olduğu, denetimin bunu neden fark etmediği ve iş temposunun neden kestirmeye zorladığı soruları, davranışın arkasındaki kök nedenlere götürür.
Bu yazının önceki sürümünde sektörlere göre “%92 inşaat, %89 imalat” gibi oranlar yer alıyordu; bu rakamların doğrulanabilir bir kaynağı bulunmadığı için kaldırılmıştır. Oranlar konusunda güvenilir tek çerçeve şudur: klasik teori büyük payı tehlikeli hareketlere verir, güncel araştırma bu payın sistem koşullarıyla birlikte okunmasını ister; iki unsurun kaza anındaki kesişimi 2 temel unsur yazısında anlatılır.
Güvensiz Davranış Nedir, Sahada Nasıl Görünür?
Güvensiz (tehlikeli) davranış, çalışanın kendisini veya başkalarını riske atan eylemidir. Sahada en sık görülen biçimleri şunlardır:
- Kişisel koruyucu donanımı kullanmamak veya yanlış kullanmak
- Makine koruyucusunu devre dışı bırakmak, emniyet sistemini atlatmak
- Yetkisiz iş yapmak, yetkisiz alana girmek
- Uygun olmayan ekipmanla veya ekipmanı amaç dışı kullanarak çalışmak
- Kestirme yöntem denemek, prosedür adımlarını atlamak
- Enerji kesme-kilitleme (LOTO) kurallarını uygulamamak
- Uygun olmayan pozisyonda veya hızda çalışmak
Bu davranışların her biri kaza araştırmasında bir bulgudur; ancak araştırma davranışı kaydetmekle bitmez, “neden” sorusuyla devam eder: bilgi mi eksikti, ekipman mı yoktu, süre mi yetmiyordu, herkes mi böyle yapıyordu? Cevaplar çoğu vakada yönetimsel faktörlere çıkar; sınıflandırma için 4 temel faktör rehberine bakınız.
Güvensiz Davranış Nasıl Azaltılır?
Davranış odaklı güvenlik programlarının işleyen biçimi, suçlama yerine gözlem ve koşul düzeltme üzerine kurulur:
- Suçlamasız raporlama: ramak kala ve güvensiz davranış bildirimlerinin ceza değil teşekkür görmesi; aksi hâlde veri akışı durur.
- Yapılandırılmış saha gözlemi: önceden tanımlı kritik davranışların düzenli gözlenmesi ve geri bildirimin anında, kişiye değil davranışa yönelik verilmesi.
- Koşul düzeltme önceliği: gözlemde tekrar eden davranışın arkasındaki ekipman, prosedür veya tempo sorununun giderilmesi — davranış değişikliğini kalıcı kılan adım budur.
- Eğitimin işe özgülüğü: genel mevzuat eğitimi yerine, o sahanın gerçek risklerine ve gerçek vakalarına dayanan içerik.
- Liderlik görünürlüğü: yöneticilerin sahada güvenlik konuşması yapması ve kendi kurallarına kendilerinin uyması.
Bu programların kurulumu ve gözlem verisinin kaza önlemeye çevrilmesi, ISO 45001 yönetim sistemi döngüsünün parçasıdır; olay gerçekleştiğinde izlenecek sistematik için kök neden analizi rehberine, bu yetkinliğin uluslararası sertifikasyonu için NEBOSH Kaza / Olay Araştırma Eğitimi sayfasına bakınız.
Sık Sorulan Sorular
İş kazalarının yüzde kaçı güvensiz davranışlardan kaynaklanır?
Klasik cevap Heinrich’in 1931 analizine dayanır: %88 tehlikeli hareket, %10 tehlikeli durum, %2 önlenemez. Sınavlarda beklenen dağılım budur; güncel araştırma ise bu oranın yöntemsel sınırlarını hatırlatır ve davranışın arkasındaki sistem koşullarına bakılmasını önerir.
88-10-2 kuralı nedir?
Heinrich’in kaza nedenleri dağılımıdır: kazaların %88’i tehlikeli hareketlerden, %10’u tehlikeli durumlardan kaynaklanır, %2’si önlenemez kabul edilir. Kaza piramidiyle (1-29-300) karıştırılmamalıdır; piramit ayrı yazıda anlatılır.
Bu oran neden eleştiriliyor?
Oranın türetildiği kayıtlar, kök neden araştırması yapılmadan çalışanı suçlayarak kapatılan amir raporlarıydı; bu yöntem “çalışan hatası” payını şişirir. Güncel yaklaşım davranışı, onu mümkün kılan organizasyonel koşullarla birlikte inceler.
Sınavda hangi cevap beklenir?
İSG uzmanlığı ve klasik ders kitabı sorularında tehlikeli hareketler için %88 (yuvarlanmış anlatımlarda %90) cevabı beklenir. Sorunun “kaçınılmaz kazaların oranı” biçiminde gelmesi hâlinde beklenen cevap %2’dir.
Güvensiz davranışa örnekler nelerdir?
KKD kullanmamak, makine koruyucusunu devre dışı bırakmak, yetkisiz müdahale, kestirme yöntem, LOTO kurallarını atlamak, ekipmanı amaç dışı kullanmak sahada en sık görülen örneklerdir.
Davranış odaklı güvenlik (BBS) nedir?
Kritik davranışların yapılandırılmış gözlemine, anında geri bildirime ve davranışın arkasındaki koşulların düzeltilmesine dayanan önleme yaklaşımıdır. Suçlama kültürüyle yürütüldüğünde veri akışı durur ve program etkisini yitirir.
Tehlikeli davranışı tamamen ortadan kaldırmak mümkün mü?
Gerçekçi hedef sıfır davranış hatası değil, hatanın kazaya dönüşmesini engelleyen bariyerlerin kurulmasıdır: mühendislik kontrolleri, uygulanabilir prosedürler ve etkin gözetim, davranış değişkenliğini tolere eden bir sistem oluşturur.




