Bir Sayfa Seçin

İş Güvenliğinde ABC Modeli: Öncül-Davranış-Sonuç Analizi Nasıl Yapılır?

Baret ve reflektörlü yelek giyen dört çalışan şantiyede zemindeki bir boru üzerinde çalışıyor

İş güvenliğinde ABC modeli, bir davranışı onu tetikleyen öncül (Antecedent), gözlenebilir davranış (Behaviour) ve davranışın getirdiği sonuç (Consequence) olarak üçe ayıran bir analiz yöntemidir. Amaç, güvensiz bir davranışın neden ortaya çıktığını ve neden tekrarlandığını kişiyi suçlamadan anlamak, ardından öncülleri ve sonuçları değiştirerek güvenli davranışı kolaylaştırmaktır.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 2023 tarihli Davranış Odaklı Güvenlik Yönetimi teknik rehberi, ABC analizini gözlem verilerinin değerlendirilmesinde temel araç olarak ele alır. Bu yazı yöntemi bir saha gözlem formu üzerinden adım adım anlatır. ABC analizinin davranış odaklı güvenlik (BBS) programı içindeki yeri için BBS programı uygulama rehberimize bakabilirsiniz.

İş Güvenliğinde ABC Modeli Nedir?

ABC modeli, davranışı öncesi ve sonrasıyla birlikte inceleyen, davranışçı psikolojiye dayanan bir çözümleme çerçevesidir. ÇSGB rehberi üç bileşeni şöyle tanımlar:

  • Öncül (Antecedent): Davranışı önceleyen ve tetikleyen durum, olay ya da uyarıcıdır. Talimat, ekipmanın yeri, zaman baskısı, ortam koşulları ve ekip arkadaşlarının davranışı bu gruba girer.
  • Davranış (Behaviour): Kişinin dışarıdan gözlenebilen eylemi ya da tepkisidir. “Dikkatsizlik” bir davranış değildir; “yüksekte çalışırken emniyet kemerini bağlantı noktasına takmamak” bir davranıştır.
  • Sonuç (Consequence): Davranışla elde edilen ya da davranışın getirdiği durumdur. Davranışın tekrarlanıp tekrarlanmayacağını büyük ölçüde sonuçlar belirler.

“İş güvenliğinde ABC” ifadesi Türkiye’de sıklıkla A, B ve C sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgeleriyle karıştırılır. Bu yazıdaki ABC, uzmanlık sınıfıyla ilgili değildir; davranış odaklı güvenlik uygulamalarında kullanılan öncül-davranış-sonuç analizidir.

Öncül, Davranış ve Sonuç Örnekleri Nelerdir?

Öncül-davranış-sonuç örneklerinde sonuçlar, gözlemcinin değil davranışı yapan çalışanın gözünden yazılır; aksi halde kısa yolun gerçek kazancı görünmez kalır. Aşağıdaki örnekler genel ve öğreticidir, belirli bir kişi, şirket ya da olaydan alınmamıştır.

ÖncülDavranışSonuç (çalışanın gözünden)
Koruyucu gözlük dolabı tezgâha uzak; gözlük buğulanıyor; iş “birkaç saniyelik” görünüyor; ustabaşı da gözlük takmıyorGözlük takmadan taşlama yapmakZaman ve konfor kazancı hemen ve kesin. Göz yaralanması belirsiz ve ileride bir olasılık.
Bağlantı noktası çalışma alanına uzak; iş planı sıkışık; daha önce kemersiz çalışıldığında kimse uyarmamışEmniyet kemerini bağlamadan platform kenarında çalışmakHareket kolaylığı ve hız hemen ve kesin. Düşme ihtimali belirsiz; uyarı alınmayacağı biliniyor.
Forklift rotası yaya yolunu kesiyor; vardiya sonunda yükleme yetişmiyorYaya yolunu kontrol etmeden hızlı geri manevra yapmakYüklemenin zamanında bitmesi hemen ve kesin. Çarpma ihtimali belirsiz.

Üç örnekte de aynı tablo görülür: riskli davranışın kazancı anlık ve kesin, zararı ise belirsiz ve ileri tarihlidir. Davranışın kendisi kadar, onu mümkün kılan öncüller de (dolabın yeri, bağlantı noktasının konumu, rota tasarımı) yönetimin kontrolündedir.

Güvensiz Davranış Neden Tekrarlanır?

Güvensiz davranış çoğunlukla, çalışana hemen ve kesin bir kazanç sağladığı için tekrarlanır. ÇSGB rehberi, sonuçların davranış üzerindeki gücünün üç özelliğe bağlı olduğunu belirtir: sonucun ne kadar çabuk geldiği, ne kadar kesin ve öngörülebilir olduğu ve kişi için ne kadar önemli olduğu. Kısa yoldan gelen zaman kazancı bu üç ölçütü de karşılar; rehber bu nedenle zaman kazancını çok güçlü bir pekiştirici olarak tanımlar.

Yaralanma ise her riskli davranışta gerçekleşmez. Bu yüzden “bir gün kaza olabilir” uyarısı, ne kadar doğru olursa olsun, güçlü bir caydırıcı olarak çalışmaz. Uyarı levhası, toolbox konuşması ve eğitim birer öncüldür. Kısa yolu ödüllendiren sonuçlar değişmedikçe bu öncüllerin etkisi çoğu zaman sınırlı kalır.

Rehberin vurguladığı bir başka nokta, güvenli alternatifin gerçekten tanımlanıp tanımlanmadığıdır. Bir işin teknik olarak uygun ve güvenli bir yapılış yolu henüz tanımlanmamışsa, riskli davranış bir tercih değil, güvenli alternatifi olmayan zorunlu bir çalışma yöntemidir. Bu durumda çözüm çalışanı uyarmak değil, güvenli yöntemi operasyon, hat yönetimi, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimiyle birlikte tanımlamaktır.

Pozitif Pekiştirme, Negatif Pekiştirme ve Ceza Arasındaki Fark Nedir?

Pozitif ve negatif pekiştirme davranışı artırır, ceza ise azaltmayı amaçlar. Buradaki “negatif” sözcüğü kötü bir şeyi değil, bir şeyin ortadan kaldırılmasını anlatır.

Sonuç türüNe olur?İş güvenliğinden genel örnekDavranışa etkisi
Pozitif pekiştirmeDavranıştan sonra hoşa giden bir sonuç eklenirKilitleme-etiketleme adımlarını eksiksiz uygulayan çalışanın ustabaşı tarafından o anda takdir edilmesiArtırır
Negatif pekiştirmeDavranıştan sonra rahatsız edici bir durum ortadan kalkarKulak koruyucu takan çalışanın gürültü rahatsızlığından kurtulmasıArtırır
CezaDavranıştan sonra olumsuz bir sonuç eklenir ya da olumlu bir şey geri alınırKuralı ihlal eden çalışana yazılı uyarı verilmesiAzaltmayı amaçlar; çoğu zaman yalnızca gözetim altındayken etkilidir
SönmeDaha önce pekiştirilen davranış artık hiçbir sonuç almazRamak kala bildirimlerinin yanıtsız kalması ve zamanla kesilmesiAzaltır

Cezaya dayanan bir yaklaşım davranışı ortadan kaldırmak yerine görünmez hale getirebilir: ihlal denetçi yokken sürer, olay bildirimleri azalır. Güvenli davranışın fark edildiği ve somut biçimde takdir edildiği ortamlarda ise kurala uyum daha kalıcı olur. Bu yaklaşımın kurum kültürüne nasıl yerleştiği BBS ile kültürel dönüşüm yazımızda ele alınır.

ABC Analizi Adım Adım Nasıl Yapılır?

ABC analizi, tek bir kritik davranış seçilerek, sahada suçlamadan gözlemlenerek ve öncüller ile sonuçlar çalışanla konuşularak yapılır. Uygulanabilir bir akış şöyledir:

  1. Hedef davranışı gözlemlenebilir biçimde tanımlayın. “Risk alıyor” yerine “taşlama sırasında koruyucu gözlük takmıyor” gibi görülebilen ve sayılabilen bir ifade kullanın.
  2. Güvenli alternatifin tanımlı olup olmadığını kontrol edin. Güvenli yöntem yazılı ve uygulanabilir değilse, önce o tanımlanır.
  3. Davranışı işin doğal akışında, suçlamadan gözlemleyin. Forma yorum değil, görülen ve duyulan olgular yazılır. Gözlem kaydının nasıl tutulacağı saha gözlem sistemleri yazımızda, gözlem kaydının kanıt değeri ise İSG denetiminde kanıt toplama yazımızda anlatılır.
  4. Öncülleri listeleyin. Ekipmana erişim, prosedürün netliği, zaman baskısı, eğitim, ortam koşulları ve ekip arkadaşlarının davranışı sorgulanır.
  5. Sonuçları çalışanın gözünden yazın. Çalışanla konuşun; davranışın ona ne kazandırdığını ve neyi önlediğini sorun.
  6. Her sonucu üç ölçütle işaretleyin. Hemen mi, gecikmeli mi? Kesin mi, belirsiz mi? Çalışan için önemli mi, önemsiz mi?
  7. Öncülleri ve sonuçları yeniden tasarlayın, sonra izleyin. Güvenli davranışı kolaylaştırın, kısa yolun kazancını azaltın, güvenli davranışa o anda olumlu geri bildirim verin ve gözlemi tekrarlayın.

ABC Formu Örneği

Bir ABC formu, yukarıdaki adımları tek sayfada toplayan basit bir tablodur. Aşağıdaki şablon doğrudan saha gözleminde kullanılabilir:

AlanNe yazılır?
Tarih, saat, alan, işGözlemin yapıldığı yer ve iş; kişi adı değil görev
Hedef davranışGözlenebilir tek bir eylem
Güvenli alternatifTanımlı mı, yazılı mı, sahada uygulanabilir mi?
ÖncüllerEkipman, prosedür, zaman baskısı, ortam, eğitim, ekip örneği
SonuçlarÇalışanın gözünden kazanç ve kayıplar; her biri için hemen/gecikmeli, kesin/belirsiz, önemli/önemsiz
Önerilen öncül değişikliğiGüvenli davranışı kolaylaştıran düzenleme
Önerilen sonuç değişikliğiGüvenli davranışa verilecek geri bildirim; kısa yolun kazancını azaltan önlem
TakipYeniden gözlem tarihi ve sorumlu görev

Aynı form güvenli davranışlar için de doldurulmalıdır. ÇSGB rehberi, beklenen güvenli davranışların da ABC analizinin yapılmasını ve bu analizde fiili durumun esas alınmasını önerir: güvenli davranan çalışanın karşılaştığı güçlükler, güvenli yolun neden terk edildiğini gösterir.

ABC Bulguları Hangi Aksiyona Dönüşmeli?

ABC bulguları öncelikle öncülleri ve sonuçları değiştiren yönetsel aksiyonlara dönüşmelidir; aksiyonun “çalışanı tekrar eğitmek” ile sınırlı kalması yöntemin amacını boşa çıkarır. Ege Consulting’in kurucu direktörü Özgür Cengiz (CMIOSH, IDipNEBOSH), olay araştırmalarında sık görülen hata kalıpları arasında aksiyonun çalışana tekrar eğitimle sınırlanmasını ve araştırmanın sistem zayıflıklarını anlamak yerine çalışanı suçlamak için yürütülmesini sayar. Yaklaşımın ilkesi kişiyi değil; işi, sistemi, kararları ve işlemeyen bariyerleri incelemektir.

Bu ilke ABC analizine doğrudan uyar. Gözlük dolabının neden uzakta olduğu, iş planında zaman baskısının neden oluştuğu ve kısa yola neden göz yumulduğu soruları yönetim sistemine işaret eder ve ABC formunun kapsamı dışında kalır. Bu katman kök neden analiziyle incelenir; yöntemler için kök neden analizi yöntemleri yazımıza bakabilirsiniz.

Davranış müdahalesi kontrol hiyerarşisinin yerini de almaz. ISO 45001:2018’in 8.1.2 maddesi, tehlikeyi ortadan kaldırma, ikame, mühendislik ve idari kontrolleri kişisel koruyucu donanımdan önce konumlandırır. Tehlike tasarımla giderilebiliyorsa önce o yapılır; ABC analizi kalan riskte davranışı yönetmeye yardım eder.

ÇSGB rehberi ayrıca mekanik eksiklikler giderildiğinde hemen güvenli çalışmaya dönülmesinin beklenmemesi gerektiğini, alışkanlık değiştirmenin zaman aldığını ve yöneticilerin hedeflenen davranış değişikliğini yakından izlemesi gerektiğini vurgular.

Ege Consulting’in Davranış Odaklı Güvenlik Yönetimi eğitiminde ABC analizi ayrı bir modül olarak ele alınır. Eğitimler IDipNEBOSH ve CMIOSH/CertIOSH unvanlı eğitmenler (Özgür Cengiz, Yasin Cılız, Onur Can Kaya) tarafından verilir. Kurumunuzda bir BBS programı kurmayı düşünüyorsanız davranış odaklı güvenlik yönetimi danışmanlığı sayfamızı inceleyebilir ya da ihtiyacınızı bizimle görüşebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İş güvenliğindeki ABC modeli, psikolojideki ABC modeliyle aynı mı?

Hayır. Psikolojide sık anılan ve Albert Ellis’e dayanan ABC modeli, tetikleyici olay (Activating event), inanç (Belief) ve duygusal sonuç (Consequence) ilişkisini inceler. İş güvenliğinde kullanılan ABC ise davranışçı psikolojiden gelen öncül-davranış-sonuç analizidir ve gözlenebilir davranışı onu tetikleyen ve sürdüren koşullarla birlikte inceler.

İş güvenliğinde ABC ile A, B, C sınıfı uzmanlık aynı şey mi?

Hayır. A, B ve C sınıfı, iş güvenliği uzmanlığı belgelerinin sınıflarıdır. Öncül-davranış-sonuç anlamındaki ABC analizi ise davranış odaklı güvenlik uygulamalarında kullanılan bir gözlem ve çözümleme yöntemidir.

ABC analizi yalnızca güvensiz davranışlar için mi yapılır?

Hayır. Güvenli davranışların da ABC analizi yapılmalıdır. Hangi öncüllerin güvenli davranışı kolaylaştırdığı ve hangi sonuçların onu sürdürdüğü belirlendiğinde, iyi uygulama diğer ekiplere aktarılabilir; güvenli davranışın önündeki engeller de görünür hale gelir.

ABC analizi kök neden analizinin yerine geçer mi?

Geçmez. ABC analizi bir davranışın o anda çalışana neden mantıklı geldiğini açıklar; öncülleri üreten iş planlaması, kaynak ve yönetim kararları gibi sistem düzeyindeki nedenleri tek başına ortaya çıkarmaz. Bu nedenle olay araştırmalarında kök neden analiziyle birlikte kullanılır.

ABC analizini kim yapmalı?

ÇSGB rehberi, gözlem verilerinin ve davranışların analizinin ana departmanlarda kurulan yürütme takımlarıyla yapılmasını önerir. Bu takımlarda yöneticiler, mühendisler, ilk amirler ve mutlaka gözlemciler bulunmalıdır; çalışanların bakış açısının toplantılarda rahatça dile getirilebilmesi gerekir.

Kaynaklar

ÖNE ÇIKAN EĞİTİMLER

IOSH İş Sağlığı ve Refah Yönetimi Eğitimi

İş Sağlığı ve Refah Yönetimi eğitimi, sağlık eğitimine yeni bir yaklaşım sunar. İçeriğin çalışanlarınızın ilgisini çektiğini ve onlara ilham verdiğini de göreceksiniz 

IOSH Yöneticiler için Yangın Güvenliği Eğitimi

Sürdürülebilir bir işyeri yangını güvenliği kültürü, yangından korunma ve bu alandaki olumlu tutum, bilgi, algı ve inançlara dayanmaktadır. 

IOSH Güvenli Yönetim Eğitimi

Yüz yüze, sanal sınıf ve e-learning yöntemleri ile verilebilmektedir. Yöntemler hakkında bilgilere ilgili yöntemin linkine tıklayarak ulaşabilirsiniz.

NEBOSH Kaza / Olay Araştırma Eğitimi

Bu yeterlilik, olay araştırmalarında görev alan ve bu süreci etkili bir şekilde yürütmek isteyen herkes içindir. Eğitim İngiliz NEBOSH ve HSE kurumları tarafından hazırlanmıştır.   

NEBOSH Liderlik Eğitimi

NEBOSH, kıdemli iş liderleri veya bu rolü üstlenmek isteyenler için bir günlük bir sağlık ve güvenlik yeterliliği geliştirmek için Büyük Britanya’nın Sağlık ve Güvenlik Düzenleyicisi, Health and Safety Executive (HSE) ile birlikte çalışarak bu programı geliştirmiştir.

NEBOSH Uluslararası Genel Sertifika Eğitimi

1979’daki kuruluşundan bu yana dünyanın dört bir yanından yaklaşık 550.000 kişi NEBOSH yeterliliği kazanmıştır. Her yıl on binlerce kişi, 130’dan fazla ülkede sınavlar sunan 600 eğitim kurumundan eğitimler alaran NEBOSH yeterliliklerine ulaşmaktadır.

Gözlem ve ramak kala raporlama, Dijital iş izin sistemi ve geribildirim yönetimi uygulamaları

Bir Ege Consulting markası olan Ege Techno, iş raporlama, iş izin ve geri bildirim sistemini daha etkin, kullanıcılar için basit ve kolay izlenebilir olarak uygulanmasını sağlayacak mobil ve PC arayüzü bulunan mobil uygulama yazılımları geliştirmiştir. 

Techno Report

Gözlem ve Ramak Kala Raporlama Yazılımı

Modern teknolojinin getirdiği kolaylıkları kullanarak, iş yerlerindeki tehlikeleri etkin bir şekilde raporlama ve yönetme imkanı sunar.

Techno Permit

Dijital İş İzin Sistemi Yazılımı

Techno Permit, İSG açısından kritik faaliyetlerin kontrolünde iş izin sisteminin basit ve verimli uygulanmasını sağlayan bir mobil uygulamadır.

Techno Feed

Geribildirim Yönetim Sistemi Yazılımı

Kullanıcıların hizmetlerinizle ilgili geri bildirimlerini kolayca paylaşabilmeleri için tasarlanmış yenilikçi bir web uygulamasıdır.

Yenilikçi iş uygulamalarımızla tanışın.