İş güvenliğinde ABC modeli, bir davranışı onu tetikleyen öncül (Antecedent), gözlenebilir davranış (Behaviour) ve davranışın getirdiği sonuç (Consequence) olarak üçe ayıran bir analiz yöntemidir. Amaç, güvensiz bir davranışın neden ortaya çıktığını ve neden tekrarlandığını kişiyi suçlamadan anlamak, ardından öncülleri ve sonuçları değiştirerek güvenli davranışı kolaylaştırmaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 2023 tarihli Davranış Odaklı Güvenlik Yönetimi teknik rehberi, ABC analizini gözlem verilerinin değerlendirilmesinde temel araç olarak ele alır. Bu yazı yöntemi bir saha gözlem formu üzerinden adım adım anlatır. ABC analizinin davranış odaklı güvenlik (BBS) programı içindeki yeri için BBS programı uygulama rehberimize bakabilirsiniz.
İş Güvenliğinde ABC Modeli Nedir?
ABC modeli, davranışı öncesi ve sonrasıyla birlikte inceleyen, davranışçı psikolojiye dayanan bir çözümleme çerçevesidir. ÇSGB rehberi üç bileşeni şöyle tanımlar:
- Öncül (Antecedent): Davranışı önceleyen ve tetikleyen durum, olay ya da uyarıcıdır. Talimat, ekipmanın yeri, zaman baskısı, ortam koşulları ve ekip arkadaşlarının davranışı bu gruba girer.
- Davranış (Behaviour): Kişinin dışarıdan gözlenebilen eylemi ya da tepkisidir. “Dikkatsizlik” bir davranış değildir; “yüksekte çalışırken emniyet kemerini bağlantı noktasına takmamak” bir davranıştır.
- Sonuç (Consequence): Davranışla elde edilen ya da davranışın getirdiği durumdur. Davranışın tekrarlanıp tekrarlanmayacağını büyük ölçüde sonuçlar belirler.
“İş güvenliğinde ABC” ifadesi Türkiye’de sıklıkla A, B ve C sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgeleriyle karıştırılır. Bu yazıdaki ABC, uzmanlık sınıfıyla ilgili değildir; davranış odaklı güvenlik uygulamalarında kullanılan öncül-davranış-sonuç analizidir.
Öncül, Davranış ve Sonuç Örnekleri Nelerdir?
Öncül-davranış-sonuç örneklerinde sonuçlar, gözlemcinin değil davranışı yapan çalışanın gözünden yazılır; aksi halde kısa yolun gerçek kazancı görünmez kalır. Aşağıdaki örnekler genel ve öğreticidir, belirli bir kişi, şirket ya da olaydan alınmamıştır.
| Öncül | Davranış | Sonuç (çalışanın gözünden) |
|---|---|---|
| Koruyucu gözlük dolabı tezgâha uzak; gözlük buğulanıyor; iş “birkaç saniyelik” görünüyor; ustabaşı da gözlük takmıyor | Gözlük takmadan taşlama yapmak | Zaman ve konfor kazancı hemen ve kesin. Göz yaralanması belirsiz ve ileride bir olasılık. |
| Bağlantı noktası çalışma alanına uzak; iş planı sıkışık; daha önce kemersiz çalışıldığında kimse uyarmamış | Emniyet kemerini bağlamadan platform kenarında çalışmak | Hareket kolaylığı ve hız hemen ve kesin. Düşme ihtimali belirsiz; uyarı alınmayacağı biliniyor. |
| Forklift rotası yaya yolunu kesiyor; vardiya sonunda yükleme yetişmiyor | Yaya yolunu kontrol etmeden hızlı geri manevra yapmak | Yüklemenin zamanında bitmesi hemen ve kesin. Çarpma ihtimali belirsiz. |
Üç örnekte de aynı tablo görülür: riskli davranışın kazancı anlık ve kesin, zararı ise belirsiz ve ileri tarihlidir. Davranışın kendisi kadar, onu mümkün kılan öncüller de (dolabın yeri, bağlantı noktasının konumu, rota tasarımı) yönetimin kontrolündedir.
Güvensiz Davranış Neden Tekrarlanır?
Güvensiz davranış çoğunlukla, çalışana hemen ve kesin bir kazanç sağladığı için tekrarlanır. ÇSGB rehberi, sonuçların davranış üzerindeki gücünün üç özelliğe bağlı olduğunu belirtir: sonucun ne kadar çabuk geldiği, ne kadar kesin ve öngörülebilir olduğu ve kişi için ne kadar önemli olduğu. Kısa yoldan gelen zaman kazancı bu üç ölçütü de karşılar; rehber bu nedenle zaman kazancını çok güçlü bir pekiştirici olarak tanımlar.
Yaralanma ise her riskli davranışta gerçekleşmez. Bu yüzden “bir gün kaza olabilir” uyarısı, ne kadar doğru olursa olsun, güçlü bir caydırıcı olarak çalışmaz. Uyarı levhası, toolbox konuşması ve eğitim birer öncüldür. Kısa yolu ödüllendiren sonuçlar değişmedikçe bu öncüllerin etkisi çoğu zaman sınırlı kalır.
Rehberin vurguladığı bir başka nokta, güvenli alternatifin gerçekten tanımlanıp tanımlanmadığıdır. Bir işin teknik olarak uygun ve güvenli bir yapılış yolu henüz tanımlanmamışsa, riskli davranış bir tercih değil, güvenli alternatifi olmayan zorunlu bir çalışma yöntemidir. Bu durumda çözüm çalışanı uyarmak değil, güvenli yöntemi operasyon, hat yönetimi, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimiyle birlikte tanımlamaktır.
Pozitif Pekiştirme, Negatif Pekiştirme ve Ceza Arasındaki Fark Nedir?
Pozitif ve negatif pekiştirme davranışı artırır, ceza ise azaltmayı amaçlar. Buradaki “negatif” sözcüğü kötü bir şeyi değil, bir şeyin ortadan kaldırılmasını anlatır.
| Sonuç türü | Ne olur? | İş güvenliğinden genel örnek | Davranışa etkisi |
|---|---|---|---|
| Pozitif pekiştirme | Davranıştan sonra hoşa giden bir sonuç eklenir | Kilitleme-etiketleme adımlarını eksiksiz uygulayan çalışanın ustabaşı tarafından o anda takdir edilmesi | Artırır |
| Negatif pekiştirme | Davranıştan sonra rahatsız edici bir durum ortadan kalkar | Kulak koruyucu takan çalışanın gürültü rahatsızlığından kurtulması | Artırır |
| Ceza | Davranıştan sonra olumsuz bir sonuç eklenir ya da olumlu bir şey geri alınır | Kuralı ihlal eden çalışana yazılı uyarı verilmesi | Azaltmayı amaçlar; çoğu zaman yalnızca gözetim altındayken etkilidir |
| Sönme | Daha önce pekiştirilen davranış artık hiçbir sonuç almaz | Ramak kala bildirimlerinin yanıtsız kalması ve zamanla kesilmesi | Azaltır |
Cezaya dayanan bir yaklaşım davranışı ortadan kaldırmak yerine görünmez hale getirebilir: ihlal denetçi yokken sürer, olay bildirimleri azalır. Güvenli davranışın fark edildiği ve somut biçimde takdir edildiği ortamlarda ise kurala uyum daha kalıcı olur. Bu yaklaşımın kurum kültürüne nasıl yerleştiği BBS ile kültürel dönüşüm yazımızda ele alınır.
ABC Analizi Adım Adım Nasıl Yapılır?
ABC analizi, tek bir kritik davranış seçilerek, sahada suçlamadan gözlemlenerek ve öncüller ile sonuçlar çalışanla konuşularak yapılır. Uygulanabilir bir akış şöyledir:
- Hedef davranışı gözlemlenebilir biçimde tanımlayın. “Risk alıyor” yerine “taşlama sırasında koruyucu gözlük takmıyor” gibi görülebilen ve sayılabilen bir ifade kullanın.
- Güvenli alternatifin tanımlı olup olmadığını kontrol edin. Güvenli yöntem yazılı ve uygulanabilir değilse, önce o tanımlanır.
- Davranışı işin doğal akışında, suçlamadan gözlemleyin. Forma yorum değil, görülen ve duyulan olgular yazılır. Gözlem kaydının nasıl tutulacağı saha gözlem sistemleri yazımızda, gözlem kaydının kanıt değeri ise İSG denetiminde kanıt toplama yazımızda anlatılır.
- Öncülleri listeleyin. Ekipmana erişim, prosedürün netliği, zaman baskısı, eğitim, ortam koşulları ve ekip arkadaşlarının davranışı sorgulanır.
- Sonuçları çalışanın gözünden yazın. Çalışanla konuşun; davranışın ona ne kazandırdığını ve neyi önlediğini sorun.
- Her sonucu üç ölçütle işaretleyin. Hemen mi, gecikmeli mi? Kesin mi, belirsiz mi? Çalışan için önemli mi, önemsiz mi?
- Öncülleri ve sonuçları yeniden tasarlayın, sonra izleyin. Güvenli davranışı kolaylaştırın, kısa yolun kazancını azaltın, güvenli davranışa o anda olumlu geri bildirim verin ve gözlemi tekrarlayın.
ABC Formu Örneği
Bir ABC formu, yukarıdaki adımları tek sayfada toplayan basit bir tablodur. Aşağıdaki şablon doğrudan saha gözleminde kullanılabilir:
| Alan | Ne yazılır? |
|---|---|
| Tarih, saat, alan, iş | Gözlemin yapıldığı yer ve iş; kişi adı değil görev |
| Hedef davranış | Gözlenebilir tek bir eylem |
| Güvenli alternatif | Tanımlı mı, yazılı mı, sahada uygulanabilir mi? |
| Öncüller | Ekipman, prosedür, zaman baskısı, ortam, eğitim, ekip örneği |
| Sonuçlar | Çalışanın gözünden kazanç ve kayıplar; her biri için hemen/gecikmeli, kesin/belirsiz, önemli/önemsiz |
| Önerilen öncül değişikliği | Güvenli davranışı kolaylaştıran düzenleme |
| Önerilen sonuç değişikliği | Güvenli davranışa verilecek geri bildirim; kısa yolun kazancını azaltan önlem |
| Takip | Yeniden gözlem tarihi ve sorumlu görev |
Aynı form güvenli davranışlar için de doldurulmalıdır. ÇSGB rehberi, beklenen güvenli davranışların da ABC analizinin yapılmasını ve bu analizde fiili durumun esas alınmasını önerir: güvenli davranan çalışanın karşılaştığı güçlükler, güvenli yolun neden terk edildiğini gösterir.
ABC Bulguları Hangi Aksiyona Dönüşmeli?
ABC bulguları öncelikle öncülleri ve sonuçları değiştiren yönetsel aksiyonlara dönüşmelidir; aksiyonun “çalışanı tekrar eğitmek” ile sınırlı kalması yöntemin amacını boşa çıkarır. Ege Consulting’in kurucu direktörü Özgür Cengiz (CMIOSH, IDipNEBOSH), olay araştırmalarında sık görülen hata kalıpları arasında aksiyonun çalışana tekrar eğitimle sınırlanmasını ve araştırmanın sistem zayıflıklarını anlamak yerine çalışanı suçlamak için yürütülmesini sayar. Yaklaşımın ilkesi kişiyi değil; işi, sistemi, kararları ve işlemeyen bariyerleri incelemektir.
Bu ilke ABC analizine doğrudan uyar. Gözlük dolabının neden uzakta olduğu, iş planında zaman baskısının neden oluştuğu ve kısa yola neden göz yumulduğu soruları yönetim sistemine işaret eder ve ABC formunun kapsamı dışında kalır. Bu katman kök neden analiziyle incelenir; yöntemler için kök neden analizi yöntemleri yazımıza bakabilirsiniz.
Davranış müdahalesi kontrol hiyerarşisinin yerini de almaz. ISO 45001:2018’in 8.1.2 maddesi, tehlikeyi ortadan kaldırma, ikame, mühendislik ve idari kontrolleri kişisel koruyucu donanımdan önce konumlandırır. Tehlike tasarımla giderilebiliyorsa önce o yapılır; ABC analizi kalan riskte davranışı yönetmeye yardım eder.
ÇSGB rehberi ayrıca mekanik eksiklikler giderildiğinde hemen güvenli çalışmaya dönülmesinin beklenmemesi gerektiğini, alışkanlık değiştirmenin zaman aldığını ve yöneticilerin hedeflenen davranış değişikliğini yakından izlemesi gerektiğini vurgular.
Ege Consulting’in Davranış Odaklı Güvenlik Yönetimi eğitiminde ABC analizi ayrı bir modül olarak ele alınır. Eğitimler IDipNEBOSH ve CMIOSH/CertIOSH unvanlı eğitmenler (Özgür Cengiz, Yasin Cılız, Onur Can Kaya) tarafından verilir. Kurumunuzda bir BBS programı kurmayı düşünüyorsanız davranış odaklı güvenlik yönetimi danışmanlığı sayfamızı inceleyebilir ya da ihtiyacınızı bizimle görüşebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İş güvenliğindeki ABC modeli, psikolojideki ABC modeliyle aynı mı?
Hayır. Psikolojide sık anılan ve Albert Ellis’e dayanan ABC modeli, tetikleyici olay (Activating event), inanç (Belief) ve duygusal sonuç (Consequence) ilişkisini inceler. İş güvenliğinde kullanılan ABC ise davranışçı psikolojiden gelen öncül-davranış-sonuç analizidir ve gözlenebilir davranışı onu tetikleyen ve sürdüren koşullarla birlikte inceler.
İş güvenliğinde ABC ile A, B, C sınıfı uzmanlık aynı şey mi?
Hayır. A, B ve C sınıfı, iş güvenliği uzmanlığı belgelerinin sınıflarıdır. Öncül-davranış-sonuç anlamındaki ABC analizi ise davranış odaklı güvenlik uygulamalarında kullanılan bir gözlem ve çözümleme yöntemidir.
ABC analizi yalnızca güvensiz davranışlar için mi yapılır?
Hayır. Güvenli davranışların da ABC analizi yapılmalıdır. Hangi öncüllerin güvenli davranışı kolaylaştırdığı ve hangi sonuçların onu sürdürdüğü belirlendiğinde, iyi uygulama diğer ekiplere aktarılabilir; güvenli davranışın önündeki engeller de görünür hale gelir.
ABC analizi kök neden analizinin yerine geçer mi?
Geçmez. ABC analizi bir davranışın o anda çalışana neden mantıklı geldiğini açıklar; öncülleri üreten iş planlaması, kaynak ve yönetim kararları gibi sistem düzeyindeki nedenleri tek başına ortaya çıkarmaz. Bu nedenle olay araştırmalarında kök neden analiziyle birlikte kullanılır.
ABC analizini kim yapmalı?
ÇSGB rehberi, gözlem verilerinin ve davranışların analizinin ana departmanlarda kurulan yürütme takımlarıyla yapılmasını önerir. Bu takımlarda yöneticiler, mühendisler, ilk amirler ve mutlaka gözlemciler bulunmalıdır; çalışanların bakış açısının toplantılarda rahatça dile getirilebilmesi gerekir.
Kaynaklar
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (2023). İSG Alanında Teknik Rehberler Dizisi, Cilt 5: Davranış Odaklı Güvenlik Yönetimi, bölüm 5.3–5.12.
- Health and Safety Executive (HSE). Reducing error and influencing behaviour (HSG48).
- ISO 45001:2018, İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri, madde 8.1.2 (tehlikelerin ortadan kaldırılması ve risklerin azaltılması).




