İş kazalarının oluş nedenlerini birbirini takip eden beş sebeple açıklayan teori, Domino Teorisidir (Domino Kuramı). Teori, 1930’larda Amerikalı iş güvenliği öncüsü Herbert W. Heinrich tarafından ortaya atılmıştır ve kazayı, dizilmiş domino taşları gibi birbirini deviren beş halkalık bir neden zinciri olarak modeller. İSG uzmanlığı ve NEBOSH sınavlarında bu soru doğrudan teorinin adını ve beş halkanın sırasını hedefler; her ikisi de aşağıda sırasıyla açıklanmıştır.
Bu rehber, NEBOSH Gold Learning Partner (1593) ve IOSH Licensed Training Provider (4175) olan Ege Consulting tarafından hazırlanmıştır.
Birbirini Takip Eden Beş Sebep
Domino Teorisi’ne göre kaza, aşağıdaki beş halkanın sırayla birbirini tetiklemesiyle oluşur:
- Sosyal çevre ve kalıtsal özellikler — kişinin yetiştiği ortamın ve kişilik özelliklerinin, riskli davranışa yatkınlık oluşturması.
- Kişisel kusurlar — bu yatkınlığın dikkatsizlik, aşırı özgüven, kural tanımazlık gibi bireysel zaaflara dönüşmesi.
- Güvensiz hareket ve güvensiz koşullar — kişisel kusurların sahada tehlikeli davranış veya tehlikeli durum olarak görünür hâle gelmesi. Bu halkanın iki bileşeni iş kazasının 2 temel unsuru yazısında ayrıntılı anlatılır.
- Kaza — güvensiz hareket veya koşulun bir olaya dönüşmesi.
- Yaralanma (zarar) — kazanın insan veya maddi kayıpla sonuçlanması.
Teorinin sınavlarda en çok sorulan ilkesi şudur: zincirdeki bir taş çekilirse dominolar devrilmez. Heinrich’e göre müdahale için en uygun halka üçüncüsüdür — güvensiz hareket ve koşullar; çünkü ilk iki halka bireyin geçmişine ilişkindir ve işletmenin doğrudan kontrolü dışındadır, üçüncü halka ise saha yönetiminin tam kontrol alanıdır. Zincir kırma stratejilerinin uygulaması kaza zincirinin 5 temel faktörü yazısında ele alınır.
Domino Teorisi Bugün Hâlâ Geçerli mi?
Dürüst cevap: teori, kaza düşüncesinin tarihindeki en etkili modellerden biridir ama güncel kaza araştırma metodolojisi değildir. İlk iki halkanın kazayı bireyin karakterine bağlaması, modern yaklaşımın sistem ve organizasyon vurgusuyla çelişir: bugün araştırmacılar “kişisel kusur” yerine, güvensiz hareketi mümkün kılan yönetimsel ve organizasyonel koşulları inceler. Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi’nin araştırma rehberi HSG245 bu güncel çerçeveyi doğrudan nedenler, altta yatan nedenler ve kök nedenler hiyerarşisiyle kurar; hiyerarşinin anlatımı kazaların 4 temel nedeni yazısındadır.
Bu nedenle Domino Teorisi’nin bugünkü doğru kullanımı şudur: neden zinciri fikrini ve erken müdahalenin değerini öğreten bir eğitim aracı. Gerçek bir kaza araştırmasında teoriye isim vermekten daha önemli olan; delillerin toplanması, zaman çizelgesinin kurulması ve bariyerlerin neden işlemediğinin incelenmesidir. Teorilerin toplu karşılaştırması için kaza ve olay teorileri rehberine bakınız.
Teorinin Güncellenmiş Hâli: Yönetim Halkalı Domino
Heinrich’in modeli sonraki yıllarda başka araştırmacılarca güncellenmiştir; sınavlarda da karşılaşılan en bilinen güncelleme Frank Bird’ün kayıp nedensellik modelidir. Bird, zincirin başındaki “sosyal çevre ve kişisel kusur” halkalarını değiştirerek ilk taşı yönetim kontrolünün eksikliği olarak tanımlamış, ikinci halkaya temel nedenleri (kişisel ve iş kaynaklı faktörler), üçüncü halkaya doğrudan nedenleri (güvensiz hareket ve koşullar) yerleştirmiş, zinciri olay ve kayıp halkalarıyla tamamlamıştır. Bu revizyon, modern kaza araştırmasının yönünü de özetler: zincirin başlangıcı bireyin karakteri değil, yönetim sisteminin durumudur. Aynı ilkenin araştırma pratiğindeki karşılığı kök neden analizi rehberinde anlatılır.
Sık Sorulan Sorular
İş kazalarının oluş nedenlerini birbirini takip eden beş sebeple açıklayan teori nedir?
Domino Teorisi’dir. Herbert W. Heinrich tarafından 1930’larda geliştirilen model, kazayı beş halkalık ardışık bir neden zinciri olarak açıklar.
Domino Teorisi’nin beş halkası sırasıyla nelerdir?
Sosyal çevre ve kalıtsal özellikler, kişisel kusurlar, güvensiz hareket ve güvensiz koşullar, kaza, yaralanma. Sıra sınavlarda bu dizilişle beklenir.
Domino Teorisi’nde zincirden hangi halka çıkarılmalıdır?
Üçüncü halka olan güvensiz hareket ve güvensiz koşullar. Bu halka işletmenin doğrudan kontrolündeki tek erken halkadır; kaldırıldığında zincir kazaya ulaşamaz.
Domino Teorisi ile domino etkisi aynı şey midir?
Değildir. Domino Teorisi Heinrich’in beş halkalı kaza nedenselliği modelidir; domino etkisi ise bir olayın zincirleme biçimde başka olayları tetiklemesini anlatan genel kavramdır. Ayrıntı için domino etkisi yazısına bakınız.
Domino Teorisi’nin zayıf yönü nedir?
Kazanın kökenini bireyin karakterine ve kişisel kusurlarına bağlaması. Güncel kaza araştırması bu okumayı yetersiz bulur ve güvensiz hareketin arkasındaki organizasyonel koşulları inceler.
Heinrich’in diğer katkıları nelerdir?
Kaza piramidi (1-29-300 kuralı) ve kaza önlemenin sistematikleştirilmesi. Piramit, bir ağır yaralanmanın altında çok sayıda hafif yaralanma ve ramak kala olay bulunduğunu modeller.




