Kaza türleri iki eksende sınıflandırılır: sonucuna göre (ölümlü, yaralanmalı, maddi hasarlı, ramak kala) ve oluş biçimine göre (düşme, çarpma, sıkışma, elektrik, kimyasal maruziyet ve diğerleri). Sınıflandırma bir etiketleme egzersizi değildir; istatistiğin doğru tutulmasının, kaynakların doğru önceliklendirilmesinin ve kaza araştırmasının doğru kapsamda açılmasının ön koşuludur. Bu rehber iki ekseni de tablolarla açıklar ve sınıflandırmanın pratikte ne işe yaradığını gösterir.
Bu rehber, NEBOSH Gold Learning Partner (1593) ve IOSH Licensed Training Provider (4175) olan Ege Consulting tarafından hazırlanmıştır.
Sonucuna Göre Kaza Türleri
| Tür | Tanım | Kayıt ve araştırma pratiği |
|---|---|---|
| Ölümlü kaza | Bir veya birden fazla can kaybıyla sonuçlanan olay | Tam kapsamlı araştırma; resmî süreçlerle koordinasyon |
| Ağır yaralanmalı | Uzuv kaybı, kalıcı iş göremezlik veya uzun süreli tedavi | Tam kapsamlı araştırma; kök neden analizi zorunlu |
| Hafif yaralanmalı | İlk yardım veya kısa süreli tedaviyle atlatılan olaylar | Standart araştırma; desen takibi için eksiksiz kayıt |
| Maddi hasarlı | Yaralanma olmadan ekipman, ürün veya tesis hasarı | Sık ihmal edilir; oysa aynı zincir bir sonraki sefer yaralanma üretebilir |
| Ramak kala | Yaralanma ve hasar olmadan atlatılan olay | Kayıt kültürünün göstergesi; piramidin tabanı |
Bu eksenin kritik ilkesi şudur: tür, araştırmanın derinliğini belirler ama gerçekleşen sonuca göre değil potansiyel sonuca göre okunmalıdır. Yüksekten düşen ama çalıya takılıp kurtulan çalışanın olayı kayıtta “ramak kala”dır; araştırmada ise ölümlü kaza potansiyeliyle ele alınır.
Oluş Biçimine Göre Kaza Türleri
| Tür | Tipik örnekler | Öne çıkan kontrol |
|---|---|---|
| Yüksekten düşme | İskele, çatı, merdiven, platform | Korkuluk, yaşam hattı, güvenli erişim — yüksekte çalışma rehberi |
| Aynı seviyede düşme | Kayma, takılma, tökezleme | Zemin düzeni, temizlik, aydınlatma |
| Çarpma / çarpılma | Araç-yaya kesişimi, düşen malzeme, sallanan yük | Trafik ayrımı, istif kuralları, ikaz sistemleri |
| Sıkışma / kapılma | Hareketli aksam, pres, döner ekipman | Makine koruyucuları, enerji kesme-kilitleme (LOTO) |
| Elektrik kazaları | Temas, ark, enerjili çalışma | Yetkili personel, izolasyon, enerji kesme doğrulaması |
| Kimyasal ve termal maruziyet | Sıçrama, soluma, yanık | Kapalı sistem, havalandırma, uygun KKD |
| Yangın ve patlama | Parlayıcı ortam, sıcak iş | Sıcak iş izni, patlayıcı ortam yönetimi |
| Malzeme ve el aleti kazaları | Kesik, batma, fırlayan parça | Doğru alet seçimi, bakım, kullanım eğitimi |
Oluş biçimi sınıflandırması, risk değerlendirmesinin dilidir: her tür, kendi kontrol setini çağırır ve olay kayıtları bu türlere göre etiketlendiğinde kara nokta analizi mümkün hâle gelir.
Sınıflandırma Pratikte Ne İşe Yarar?
Üç işe yarar. Birincisi, önceliklendirme: hangi tür olayın hangi sıklıkta ve hangi potansiyelle yaşandığı bilinmeden kaynaklar doğru yere yönlendirilemez. İkincisi, karşılaştırılabilirlik: dönemler ve sahalar arasındaki kıyas ancak aynı sınıflandırma diliyle yapılabilir. Üçüncüsü, araştırma kapsamının seçimi: türe ve potansiyele göre araştırmanın derinliği belirlenir — bu seçim araştırma rehberinde anlatılır. Sınıflandırmanın kaza nedenleriyle ilişkisi ise ayrı bir eksendir: tür olayın nasıl göründüğünü, neden analizi niçin oluştuğunu cevaplar; iki eksenin karıştırılmaması gerekir — nedenlerin katmanlanması 4 temel neden rehberinin konusudur.
Sınır Vakalar: Neyin İş Kazası Sayılacağı
Sınıflandırmanın pratikte en çok tartışılan yanı sınır vakalardır: işyerinde bayılma, servis aracında yaşanan olaylar, görev sırasında işyeri dışındaki kazalar. Bu vakalarda “iş kazası mıdır” sorusu mevzuat tanımıyla cevaplanır ve tür sınıflandırmasından ayrı bir değerlendirmedir; işyerinde bayılma örneği üzerinden bu değerlendirme ayrı rehberde ele alınır. İşletme pratiği açısından güvenli kural şudur: sınıflandırma tartışması kaydı geciktirmemelidir — olay önce kaydedilir, hukuki niteleme sonra netleştirilir.
Sık Sorulan Sorular
Kaza türleri nelerdir?
Sonucuna göre: ölümlü, ağır ve hafif yaralanmalı, maddi hasarlı ve ramak kala. Oluş biçimine göre: düşme (yüksekten ve aynı seviyede), çarpma, sıkışma, elektrik, kimyasal maruziyet, yangın-patlama ve el aleti kazaları başlıcalarıdır.
Ramak kala olay bir kaza türü müdür?
Kayıt sisteminde evet: yaralanma ve hasar üretmemiş olaydır ve sonuç eksenindeki en geniş katmandır. Önleme değeri yüksektir çünkü aynı zincir bir sonraki sefer kazayla tamamlanabilir.
Maddi hasarlı kazalar neden kaydedilmelidir?
Hasar üreten zincir ile yaralanma üreten zincir çoğu vakada aynıdır; yalnızca kesişim farklıdır. Maddi hasarlı olayları kaydetmeyen işletme, yaralanma öncesi son uyarıları çöpe atmış olur.
Kaza türü araştırmanın derinliğini nasıl etkiler?
Derinlik gerçekleşen sonuca değil potansiyele göre seçilir: ölümlü kaza potansiyeli taşıyan bir ramak kala, tam kapsamlı araştırılır. Tür etiketi kayıt içindir, potansiyel değerlendirmesi karar içindir.
En sık görülen kaza türü hangisidir?
Sıklık sektöre göre değişir: inşaatta yüksekten düşme, imalatta sıkışma-kapılma, depolamada çarpma olayları öne çıkar. İşletmenin kendi dağılımı, kayıtların türe göre etiketlenmesiyle görünür olur.
Kaza türleri ile kaza nedenleri aynı şey midir?
Değildir. Tür, olayın oluş biçimini ve sonucunu tanımlar; neden, olayı üreten koşulları açıklar. Düşme bir türdür; korkuluğun sökülmüş olması bir nedendir.




