Balık kılçığı diyagramı, bir sorunun olası nedenlerini kategorilere ayırarak tek şemada gösteren nedensellik tekniğidir; Ishikawa diyagramı ya da neden-sonuç diyagramı olarak da anılır. Amaç, ekibin hiçbir neden grubunu atlamadan düşünmesini sağlamaktır. Diyagram olası nedenleri sıralar; hangisinin gerçekten rol oynadığını ise delil belirler.
Bu rehber, NEBOSH Gold Learning Partner (1593) ve IOSH Licensed Training Provider (4175) olan Ege Consulting tarafından hazırlanmıştır. Son inceleme: 8 Kasım 2026.
Balık kılçığı diyagramı nedir?
Amerikan Kalite Derneği ASQ’ya göre balık kılçığı diyagramı, kalite yönetiminde en yaygın kullanılan araçlardan ve yedi temel kalite aracından biridir. Yaratıcısı Kaoru Ishikawa’dır. Bir sorunun olası nedenlerini fikirleri kategorilere ayırarak ortaya çıkarır ve özellikle beyin fırtınası oturumlarını yapılandırmada yararlıdır. Tamamlandığında şema bir balık iskeletine benzediği için bu adı alır.

- Baş: incelenen sorun ya da olay (etki).
- Omurga: nedenlerden başa doğru giden ana çizgi.
- Büyük kılçıklar: neden kategorileri.
- Küçük kılçıklar: her kategoriye ait olası nedenler ve onların alt nedenleri.
ASQ, küçük projelerde ya da hızlı müdahale gerektiğinde balık kılçığının tek başına kök neden araştırmasında kullanılabileceğini; karmaşık sorunlarda ise birkaç araçtan biri olarak kalacağını belirtir.
İSG’de balık kılçığı kategorileri
ÇSGB’nin 2023 tarihli Kaza/Olay İnceleme ve Kök Neden Analizi teknik rehberi balık kılçığı analizinde beş ana neden başlığı verir: metot, malzeme, makine-donanım, insan ve çevre. Rehber, bu başlıklar sorunu tam yansıtmıyorsa sektöre ve duruma göre daha belirgin başlıkların tanımlanabileceğini de belirtir; örnek olarak yönetimsel ve organizasyonel konuları, talimat ve prosedürleri, veri toplama ve ölçüm doğruluğunu sayar. Kategori sayısı ve adları kaynaktan kaynağa değişir; önemli olan kategorilerin sorunun doğasına uymasıdır.
| Kategori | Sorulabilecek sorular (örnek) |
|---|---|
| Metot | İş için prosedür ya da talimat var mı? Güncel mi, sahada uygulanıyor mu? İş izni bu işi kapsıyor mu? |
| Malzeme | Kullanılan malzeme ya da madde işe uygun muydu? Depolama ve taşıma koşulları nasıldı? |
| Makine-donanım | Ekipmanın bakımı yapılmış mıydı? Koruyucular ve güvenlik devreleri çalışıyor muydu? Tasarım işe uygun muydu? |
| İnsan | Çalışan bu işi yapmak için eğitimli ve yetkin miydi? Gözetim, iş yükü ve iletişim nasıldı? |
| Çevre | Aydınlatma, gürültü, sıcaklık, alanın darlığı ve hava koşulları nasıldı? |
| Yönetim (ek başlık) | Kaynak ve öncelik kararları, sorumlulukların dağılımı ve karar süreçleri nasıldı? |
“İnsan” başlığı bir suçlu listesi değildir. Bu dalda amaç, kişinin hatasını değil, hatayı mümkün ya da kaçınılmaz kılan koşulları (eğitim, gözetim, iş yükü, ekipman tasarımı) bulmaktır.
Balık kılçığı diyagramı nasıl çizilir?
ÇSGB rehberi, diyagrama başlamadan önce kazaya karışan kişilerin unvan ve görevlerini, işin özetini, kullanılan makine ve malzemeyi ve işin diğer görevlerle ilişkisini derlemeyi önerir. Bu hazırlık yapıldıktan sonra adımlar şöyledir:
- Sorunu tek cümleyle yazın ve şemanın baş kısmına koyun. Somut olsun, kişiyi suçlamasın.
- Omurgayı çizin ve kategorileri ekleyin. Beş ana başlıkla başlayıp sorunun gerektirdiği ek başlıkları ekleyebilirsiniz.
- Ekiple olası nedenleri çıkarın. ÇSGB rehberi olası nedenlerin genellikle beyin fırtınasıyla belirlendiğini belirtir. İşi bilen kişilerin (operatör, bakım, amir) toplantıda bulunması şemanın kalitesini belirler.
- Her nedeni derinleştirin. Bir nedene “bu neden oldu?” sorusunu sorarak alt kılçıklara inin. 5 Neden analizi bu adımda işe yarar.
- Delille sınayın. Her maddeyi “doğrulandı”, “çürütüldü” ya da “delil bekliyor” diye işaretleyin. Diyagramda yer almak bir nedenin gerçek olduğunu göstermez.
- Kök neden adaylarını belirleyin ve aksiyona bağlayın. Aksiyonlar, delille doğrulanmış ve yönetim sistemindeki bir eksikliği gösteren dallara yönelir. Her aksiyonun sorumlusu, tarihi ve etkinlik kontrolü yazılır.
Balık kılçığı örneği: yangın algılama panosu uyarısı
Bu örnek tekniği anlatmak için kurgulanmıştır; gerçek bir olay kaydı değildir. 5 Neden rehberindeki örnekle aynı sorundur, böylece iki tekniğin farkı görülebilir.
Sorun: Aylık testte yangın algılama panosu, bir bölgedeki dedektör hattı için arıza uyarısı veriyor.
| Kategori | Olası neden | Delil durumu |
|---|---|---|
| Metot | İş izni formunda bakım sonrası alarm testi adımı yok. | Doğrulandı (iş izni formu) |
| Metot | İş izni şablonu güvenlik sistemleri için gözden geçirilmemiş. | Doğrulandı (şablon revizyon geçmişi) |
| Makine-donanım | Bağlantı kutusunda kablo ucu gevşemiş. | Doğrulandı (kutu açılıp kontrol edildi) |
| Makine-donanım | Bağlantı kutusu tavan bakımı sırasında açılmak zorunda kalıyor. | Delil bekliyor |
| İnsan | Bakım ekibi alarm hattına müdahale ettiğini bilmiyor olabilir. | Delil bekliyor (görüşme) |
| Çevre | Tavan boşluğunda dar ve yetersiz aydınlatılmış çalışma alanı. | Delil bekliyor (yerinde gözlem) |
| Yönetim | Güvenlik sistemlerinin periyodik kontrol sahipliği net değil. | Delil bekliyor (sorumluluk matrisi) |
5 Neden tek bir zincirle iş izni şablonundaki eksikliğe indi. Balık kılçığı aynı sorunun yanına başka olası etkenleri de koydu: erişim, çalışma ortamı, bilgilendirme ve sahiplik. Hangisinin aksiyona dönüşeceğini delil durumu belirler. Doğrulanan maddeler aksiyon alır, “delil bekliyor” olanlar önce kanıtlanır; kanıtlanamayanlar diyagramdan düşer.
Balık kılçığı mı, 5 Neden mi?
| Balık kılçığı | 5 Neden | |
|---|---|---|
| Yönü | Genişlik: olası nedenleri kategorilerle listeler | Derinlik: tek bir nedenden köke iner |
| Uygun olay | Birden fazla etken türü ve çok sayıda olası neden | Nedenleri açık, tek etken hattı olan olay |
| Zayıf yanı | Kategorileri dolduran ama kanıtlanmamış maddeler | Tek zincire odaklanıp paralel nedenleri kaçırma |
| Birlikte kullanım | Önce tüm olası nedenleri listeler | Kanıtlanan kritik dalları derinleştirir |
ÇSGB rehberi, kök nedenlerin beşten fazla olduğu ve insan, malzeme, metot ve çevre etkenlerinin bir arada bulunduğu bir maden kazası örneğinde 5N1K yerine balık kılçığını seçer. Ege Consulting’in kaza araştırması yaklaşımında (kurucu direktör Özgür Cengiz’in metodolojik pozisyonu) balık kılçığı neden kategorilerini yapılandırır, ancak kök nedene doğrudan ulaşmaz; ulaşmak için kanıtla ve derinleştirmeyle desteklenmelidir. Yöntemlerin genel karşılaştırması kök neden analizi yöntemleri rehberinde, genel çerçeve kök neden analizi sayfasındadır.
Balık kılçığı diyagramında sık yapılan hatalar
- Şemayı doldurup bırakmak. Kanıtsız maddelerle dolu, aksiyona bağlanmamış bir diyagram bir toplantı çıktısıdır, analiz değildir.
- Her kutuyu zorla doldurmak. Bir kategoride neden bulunamıyorsa bu bir bulgudur; boş bırakılabilir.
- “İnsan” dalını suçlu listesine çevirmek. HSE’nin HSG245 rehberine göre operatör hatasının tek neden olduğu sonucuna varan araştırmalar nadiren kabul edilebilir.
- İlk kılçıkta durmak. Kategorilere konan her bulgu ayrıca derinleştirilmeyi bekler.
- Karmaşık olayda tek başına kullanmak. ÇSGB rehberi, 5N1K ve balık kılçığı gibi basit tekniklerin gizli ve tekrar eden baskın kök nedenleri kaçırma ihtimali taşıdığını, bu nedenle nedenleri açık ve karmaşık olmayan olaylarda tercih edilmesi gerektiğini belirtir. Karmaşık olaylar için papyon, bariyer ya da hata ağacı analizlerini önerir.
Analizin sonucunun raporlanması için olay araştırma raporu rehberine bakabilirsiniz. Kök neden analizi yöntemlerini ekibinizle çalışmak isterseniz Olay Araştırma ve Kök Neden Analizi Eğitimi sayfamızı inceleyebilir ya da bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Balık kılçığı diyagramı nedir?
Bir sorunun olası nedenlerini kategorilere ayırarak tek şemada gösteren nedensellik tekniğidir. Sorun balığın başına yazılır; kategoriler büyük kılçık, nedenler küçük kılçık olur.
Balık kılçığı ile Ishikawa diyagramı aynı şey midir?
Evet. ASQ’ya göre balık kılçığı, neden-sonuç diyagramı ve Ishikawa diyagramı aynı aracın adlarıdır; Ishikawa, aracı geliştiren Kaoru Ishikawa’dan gelir.
İSG’de hangi kategoriler kullanılır?
ÇSGB rehberi beş ana başlık verir: metot, malzeme, makine-donanım, insan ve çevre. Sorun gerektiriyorsa yönetim, prosedür ya da ölçüm gibi ek başlıklar tanımlanabilir.
Balık kılçığı diyagramı kök nedeni bulur mu?
Tek başına bulmaz. Olası nedenleri yapılandırır. Kök neden, bu nedenlerin delille sınanması ve derinleştirilmesiyle belirlenir.
Balık kılçığı ne zaman, 5 Neden ne zaman tercih edilir?
Birden fazla etken türü ve çok sayıda olası neden varsa balık kılçığı; nedenler açık ve tek hatta ise 5 Neden daha uygundur. İkisi birlikte de kullanılabilir.
Balık kılçığı diyagramı tek başına yeterli mi?
Basit ve nedenleri açık olaylarda yeterli olabilir. Karmaşık olaylarda ÇSGB rehberi daha ayrıntılı teknikleri (papyon, bariyer, hata ağacı) önerir.



